ترجمه اسامی خاص (به نقل از کتاب «اصول فن ترجمه»، فصل پنجم)

ترجمه اسامي خاص (فرانسه به فارسي) دكتر محمد جواد كمالي � چكيده شايد براي كساني كه كار ترجمه نكرده اند، ترجمه اسامي خاص مسئله اي ساده و پيش پا افتاده تلقي شود اما واقعيت آنست كه نحوه ترجمه يا ضبط اسامي خاص به فارسي همواره دغدغه بسياري از مترجمان جوان و حتي با تجربه است. در مقاله حاضر كوشيده ايم به شيوه اي منظم و ساده به اين موضوع بپردازيم و قدمي در جهت رفع اين معضل برداريم. � � � انتقال اسامي خاص يا اعلام (nom propre) در ترجمه بستگي به نوع آنها دارد. شيوه هاي زير مي تواند در برگردان اسامي خاص فرانسه به فارسي كارآمد باشد: - بسياري از اسامي خاص را مي توان به همان صورت اصلي با رعايت تلفظ صحيح در فارسي نقل كرد: Bastille ����� باستي Bretagne ��� برتاني (نام ايالت) Danemark ��� � دانمارك Guillaume ���� گيوم Guinée ��� گينه Henri ���� هانري (پادشاه فرانسه) Jacques �� ژاك �� Japon ��� ژاپن La Haye ���� لاهه Loire ����� لوار (نام رودخانه) Méditerranée ���� مديترانه Metz ������ مِس (نام شهر) Mont-Blanc ��� ( قله) � مون بلان � Pékin � پكن � تذكر- تلفظ بعضي از اسامي خاص بيگانه در فرانسه اندكي متفاوت با فارسي است: Afrique �� آفريقا � Allemagne ��� آلمان Chine ��� چين Gestapo ��� � گشتاپو Grande Bretagne ��� � بريتانياي كبير Henri ��� هنري (پادشاه انگليس) Italie ���� ايتاليا Léonard de Vinci ���� � لئونار داوينچي Liban ��� لبنان Rhin ���� راين Tibet ������ تبت (فلات) � - تلفظ و ضبط برخي از اسامي خاص در فارسي گاهي كاملاً متفاوت با صورت فرانسه است: Chypre ��� قبرس Cologne ��� كلن Egypte ��� مصر Gênes �� جنوا Grèce ���� يونان Hongrie ��� مجارستان Iaxarte ��� سيحون، سيردريا La Havane ��� هاوانا Le Caire ��� قاهره Mésopotamie ��� بين النهرين Oxus ��� جيحون، آمودريا Pologne ��� لهستان Sphinx ���� ابوالهول Tigre ���� دجله Transoxiane ��� ماورا,النهر � - صورت فرانسه بعضي از اسامي خاص مربوط به تاريخ ايران باستان عمدتاً برگرفته از زبان يوناني يا پهلوي است و درنتيجه با صورت فارسي فرق مي كند: Achéménides ��� هخامنشيان Arsacides ���� اشكانيان Artaban ���� اردوان Artaxerxès ���� اردشير Cambyse ���� كمبوجيه Chosroês ���� خسرو Cyrus ���� كورش Ecbatane ���� هگمتانه Mèdes ���� مادها Mithridate ��� مهرداد Orode ���� ارد Phraate ��� فرهاد Persépolis ���� تخت جمشيد Séleucides ��� سلوكيان Xerxès ���� خشايارشا � - تعدادي از اسامي خاص فرانسه داراي حداقل دو صورت در فارسي هستند: صورت امروزي و صورت قديمي كه م أ خوذ از زبان عربي است و در ترجمه متون تاريخي- مذهبي متداول است: Antalya �� �� � آنتاليا / انطاليه (شهري در تركيه) Carcassonne �� �� � كاركاسون / قرقشونه (شهري در فرانسه) Casablanca ���� كازابلانكا / دارالبيضا � (شهري در مراكش) Grenade � �� �� گُرناد / غرناطه � (شهري در اسپانيا) Lisbonne � �� �� ليسبون / اِشبونه (پايتخت پرتغال) Malaga �� �� �� مالاگا / مالقه � (شهري در اسپانيا) Séville �� �� � سويل / اِشبيليه (شهري در اسپانيا) Tolède �� �� � � تولدو / طُلَيطُله (شهري در اسپانيا) Valence � �� ��� والنسيا / بلَنسيه � (شهري در اسپانيا) - ضبط اسامي خاص مربوط به حكيمان و فيلسوفان قديمي نيز غالباً در دو زبان فرانسه و فارسي تفاوت دارد: ���� Avempace ��� � ابن باجه Avenzoar ���� ابن زهر Averroès ���� ابن رشد Algazel ���� غزالي Archimède ���� ارشميدس Aristote ��� ارسطو Avicenne ���� ابن سينا Euclide ��� اقليدس Galien ��� جالينوس Hippocrate ��� بقراط Platon ���� افلاطون Ptolémée ����� بطلميوس Pythagore ��� � فيثاغورس Rhazes ��� زكريا رازي Socrate سقراط � - براي آن دسته از اسامي خاص كه از دو يا چند كلمه تشكيل شده اند و داراي معني مشخصي در زبان فرانسه هستند، � بطور معمول صورت ترجمه شده آنها به كار مي رود: Côte-d’Ivoire ����������� ساحل عاج Croix-Rouge ������ صليب سرخ Etats-Unis d’Amérique �� ايالات متحده آمريكا Frères musulmans ������� اخوان المسلمين Front national ���� جبهه ملي Organisation des Nations Unies ���� سازمان ملل متحد � - چنانچه اسم خاص بخشي از يك اصطلاح فرانسه را تشكيل دهد، نبايد عيناً در ترجمه منعكس شود. در چنين موردي لازم است معادل يا معني اصطلاح را به فارسي ذكر كرد: � à la Saint-Glinglin ����� وقت گل ني C’est le fil d’Ariane ����� سر نخ و راهنماي خوبي است coiffer Sainte Catherine ����� بي شوهر ماندن croire au père Noël ���� خيالات واهي در سر داشتن être dans les bras de Morphée ���� در خواب ناز بودن être de la vache à Colas ������ بز اخفش درست و حسابي بودن être en tenue d’Adam ��� � لخت مادر زاد بودن faire comme l’âne de Buridan � � �� سر درگم و بلاتكليف بودن (بين دو انتخاب) faire des châteaux en Espagne ����� نقشه هاي خيالي كشيدن faire le coup de Jarnac ������ از پشت خنجر زدن، � نارو زدن faire le mouton de Panurge ����� گوسفندوار اطاعت كردن le père Fouettard ������� لولو خورخوره le rocher de Sisyphe �������� كار تكراري و بي ثمر pleurer comme une Madeleine ����� مثل ابر بهار اشك ريختن tomber de Charybde en Scylla ���� از چاله به چاه افتادن tranquille comme Baptiste ��� � مثل بره آرام بودن un travail d’Hércule ������ كار سخت و جانفرسا � - تعداد قابل توجهي از اسامي خاص كه در زبان مبدا براي اهل آن زبان آشناست، ممكن است در ترجمه براي خواننده فارسي زبان ناآشنا و نامفهوم باشد. مترجم در اين حالت مي تواند يكي از سه راه حل زير را برگزيند: 1) �������� مخاطب يا خواننده ترجمه خود را فردي بسيار آگاه و باسواد فرض كند و از ذكر هر نوع توضيح خودداري كند. 2) �������� براي اسامي خاص كه در متن اصلي نقش كليدي دارند و مخاطب بايد درباره آنها از آگاهي لازم برخوردار باشد، در پاورقي توضيحاتي بياورد. 3) �������� در مواردي نادر، اگر اسم خاص در متن اصلي نقش كليدي ايفا نكند و نقل آن در ترجمه منفعتي براي خواننده فارسي زبان نداشته باشد، آن اسم را در ترجمه خود نياورد. براي نمونه: C’est Liliane Bourguin qui me le dit (Chr. R OCHEFORT ). "ليليان" اين خبر را به من داد ( بچه هاي كوچك قرن ، ترجمه ابوالحسن نجفي، ص. 106 ). La Comtesse avait encore pour voisins deux bonnes sœurs qui égrenaient de longs chapelets en marmottant des «�Pater�» et des «�Ave�» (M AUPASSANT ). در كنار كنتس، دو خواهر مقدس كليسا نيز جا داشتند كه تسبيحهاي درازي در دست مي گرداندند و دعاهايي زير لب زمزمه مي كردند � ( تپلي ، ترجمه محمد قاضي، ص. 17 ). مرجع: اصول فن ترجمه ، تألیف دکتر محمدجواد کمالی، انتشارات سمت، 1387.